Cg board exam 2022-23
कक्षा 10वी विषय संस्कृत
सेट A, B , C paper
समय : 3 घंटे पूर्णांक 75
प्रश्न 1. (अ) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत- (5)
1. 'परसू' नाम कैवर्त्यः जीवकोपार्जनार्थं निर्गतः -
(a) गृहात् (b) 'लगरा' इति ग्रामात्
(c) विद्यालयात् (d) रत्नपुरात
उत्तर - लगरा' इति ग्रामात्
2.'गुरुत्वं’ पदे प्रत्ययः अस्ति-
(a) गुरु (b) त्व (c) क्त (d) क्तवतु
उत्तर - त्व
3. नास्ति सत्य समम्-
(a) क्षमा (b) तपः (c) सुखं (d) चक्षु
उत्तर - तपः
4. 'रुच्’ धातु योगे विभक्तिः अस्ति-
(a) द्वितीया (b) सप्तमी (c) पञ्चमी (d) चतुर्थी।
उत्तर - चतुर्थी
5. 'अद्य मम गृहम् आगच्छतु' इत्यस्मिन् वाक्ये अव्यय-
पदं-
(a) अद्य (b) मम (c) गृहम् (d) आगच्छतु ।
उत्तर - अद्य
(ब) उचित विकल्पं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-। (5)
(प्रति, दिक्, लोभात्, कलहेन, ध्येयवाक्यं)
1. ...........त्यजति मित्राणि ।
2. अलम्... ........... I
3. आत्मानन्दस्य .......... सर्वत्र प्रशंसितम् आसीत् ।
4. 'प्रतिवदति' इत्यस्मिन् ...... उपसर्गो ऽस्ति ।
5. ....... ..... + अम्बर: = दिगम्बरः
उत्तर - 1. लोभात् 2. कलहेन 3. ध्येयवाक्यं 4. प्रति 5. दिक्
(स) उचितं मेलनं कुरुत- (5)
(क)। ख
1. माता - (a) अपूर्वम् आसीत्
2. स्वस्ति योगे - (b) ततः
3. बस्तरे - (c) गुरुतरा: भूये
4. इतः - (d) चतुर्थी विभक्तिः
5. तस्य संगठन कौशलम् - (e) तीरथगढ़ प्रपातम्
उत्तर – 1. (c), 2. (d), 3. (e), 4. (b), 5. (a).
प्रश्न 2. निम्नलिखित अङ्कयो: संस्कृतभाषायां लिखत-
(i) 108, (ii) 116. (2)
उत्तर - (i) 108 - अष्टाधिकं शतम् ।
(ii) 116 - षोडशाधिकं शतम्
प्रश्न 3. निम्नलिखितयोः शब्दयोः सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धिनाम लिखत (3)
(i) वागीश: (ii) सञ्जयः ।
उत्तर-(i) वाक् + ईशः - जश्त्व व्यञ्जन सन्धिः ।
(ii) सम् + जयः व्यञ्जन सन्धिः ।
प्रश्न 4. अधोलिखितयोः शब्दयोः शब्दप्रत्ययै पृथक् कुरुत- (2)
(i) देवत्वम्, (ii) किशोरी
उत्तर-(i) देवत्वम् - देव + त्व
(ii) किशोरी - किशोर + ङीप्
प्रश्न 5. अधोलिखित पद शब्दयोः उपसर्गं चित्वा लिखत- (2)
(i) परिहरति, (ii) उत्तिष्ठति ।
उत्तर – (i) परिहरति - परि + हरति
(ii) उत्तिष्ठति - उत् + तिष्ठति
प्रश्न 6. अधोलिखितानां धातुनां निर्देशानुसारेण त्रिषु वचनेषु धातुरूपाणि लिखत- (2)
1 क्रुद्ध - लट लकार प्रथम पुरुष
(ii) मिल् लृट्लकार - उत्तम पुरुषे
उत्तर – (i) क्रुध् - क्रुध्यति क्रुध्यतः क्रुध्यन्ति ।
(ii) मिल् – मेलिष्यामि मेलिष्याव: मेलिष्यामः ।
प्रश्न 7. अधोलिखित समस्तपदानां सामासिकपदं कृत्वा
समासनाम लिखत (3)
(i) कामम् अनतिक्रम्य, (ii) दाने वीरः, (iii) दिक् अम्बरं
यस्य सः ।
उत्तर - (i) कामम् अनतिक्रम्य,- यथा कामम
(ii) दाने वीरः, - दानवीर:
(iii) दिक् अम्बरं
यस्य सः ।
दिगंबर
प्रश्न 8. शुद्धिकरणं कृत्वा लिखत- (3)
(i) चत्वारः बालिकाः लिखन्ति, (ii) वयं विद्यालये गच्छामः, (iii) सः चौरेण बिभेति ।
उत्तर-(i) चतस्रः बालिका: लिखन्ति, (ii) वयं विद्यालय
गच्छामः, (iii) स: चौरेण बिभेति ।
प्रश्न 9. अधोलिखितं श्लोकाधारित प्रश्नानां उत्तरत- (3)
दिनान्ते पिबेत् दुग्धम्, निशान्ते च पिबेत् पयः ।
भोजनान्ते पिबेत् तक्रम्, किं वैद्यस्य प्रयोजनम् ॥
प्रश्नाः – (i) 'चिकित्सकस्य' पर्यायपदं श्लोके किं पदं
प्रयुक्तम् ?
(ii) दिवसस्य विलोम पदं श्लोके किं प्रयुक्तम् ?
(iii) 'भोजनान्ते पिबेत् तक्रम्' वाक्यांशस्य हिन्दी अर्थं लिखत
उत्तर – (i) वैद्यस्य, (ii) निशा, (iii) भोजन के अन्त में तक्र (मठा) पीना चाहिए।
प्रश्न 10. अधोलिखितं श्लोकस्य हिन्दी भाषायां अर्थ लिखत
अज्ञानेनावृत्तो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥
उत्तर- अज्ञान से संसार आवृत्त (ढँका) है। अंधकार से संसार प्रकाशित नहीं होता है। लालच से मित्र को त्याग देता है। आशक्ति (लगाव) से (जीव) स्वर्ग नहीं जाता है।
प्रश्न 11. अधोलिखितं गद्यांशस्य हिन्दीभाषायां अनुवादं कुरुत-
स्वामी आत्मानन्दः अतीव प्रतिभाशाली वक्ता लेख-
कश्चापि आसीत् । आध्यात्म-सम्बन्धीनाम् अन्य विषयानां च प्रवचनैः सः देशे ख्यातिं लब्धवान् । तस्य द्विखण्डात्मकं ‘गीता तत्त्वचिन्तनम्’, इति ग्रंथ: अतीव सुमनोहरः अस्ति। धर्मदर्शनक्षेत्रे • तत्त्वचिन्तनम्' इति ग्रंथ: अतीव सुमनोहरः अस्ति। धर्मदर्शनक्षेत्रे अस्य महाभागस्य कृतयः पाठकेषु वैज्ञानिकदृष्ट्यभिवृद्धिं कुर्वन्ति ।
उत्तर – स्वामी आत्मानंद अत्यंत प्रतिभाशाली वक्ता और लेखक थे। आध्यात्म संबंधी तथा अन्य विषयों के प्रवचनों से उन्होंने देश में प्रसिद्धि प्राप्त कर ली। उनका दो खण्डों वाला 'गीता तत्त्वचिन्तन' यह ग्रन्थ बहुत सुंदर है। धर्म और दर्शन के क्षेत्र में इस महापुरुष की
रचनाएँ पाठकों में वैज्ञानिक दृष्टि की अभिवृद्धि करती हैं।
प्रश्न 12. अपठित गद्याशं पठित्वा अधोलिखितम् चतुर्णां
प्रश्नानां उत्तरत-
मातृभूमिः बहुविधैः द्रव्यैः अस्मान् उपकरोति । तस्यै
अस्माकमपि कर्त्तव्यं यत् वयं कायेन, मनसा, वाचा धनेन च स्वमातृभूमेः उन्नतिं कुर्याम । देशाय अस्माकं देशवासिनां हृदयेषु प्रेम भवेत् । मातृभूमिं प्रति सम्मानं भवेत् । अतएव कथितम्- जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसि ।'
प्रश्न:- (i) उपर्युक्त गद्यांशस्य शीर्षकं लिखत ।
(ii) का अस्मान् उपकरोति ?
(iii) वयं कस्याः उन्नतिं कुर्याम् ?
(iv) 'अवनतिम्' इत्यस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
(v) गद्यांशस्य सारांशं लिखत ।
उत्तर – (i) 'मातृभूमिः' इति ।
(ii) मातृभूमिः अस्मान् बहुविधैः द्रव्यैः उपकरोति ?
(iii) वयं स्वमातृभूमेः उन्नतिं कुर्याम् ।
(iv) 'अवनतिम्' इत्यस्य 'उन्नतिम्' 'इति विलोमपदम् अत्र
प्रयुक्तम् ।
(v) मातृभूमिः सर्वथा अस्मान् उपकरोति । अतः ताम् प्रति सम्मानेन सह कायेन, मनसा, वाचा, धनेन च अस्माकं समर्पणभावो भवेम् इति ।
प्रश्न 13. अधोलिखितेषु ‘चतुर्णां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृत भाषया लिखत- ( 4)
(i) कः परिवारः एव वरम् ?
(ii) कीदृशाः दिवसाः भवन्ति हेमन्ते ?
(iii) मंगलयाने कुत: विमुक्तम् ?
(iv) कस्य पिधानं करोति धौ: ?
(v) आत्मानन्दस्य पितुः नाम किम् ?
(vi) केन श्रोत्रियो भवति ?
उत्तर-(i) लघु परिवार: एवं वरम् ।
(ii) हेमन्त दिवसा: मृदुसूर्याः सनीहारा: पटुशीता: समाहता: शून्यारण्या हिमध्वस्ता भवन्ति ।
(iii) मंङ्गलयानं श्रीहरिकोटाया: विमुक्तम् ।
(iv) शध्यमानस्य आदेनस्य पिधानं करोति धौः ।
(v) आत्मानन्दस्य पितुः नाम धनीरामः आसीत् ।
(vi) श्रुतेन श्रोत्रियो भवति ।
प्रश्न 14. अधोलिखित प्रश्नानां उत्तराणि हिन्दीभाषायां लिखत – (कोऽपि चत्वारः)
(i) वृक्षाः प्राणिनां कथं उपकुर्वन्ति ?
(ii) राजा बिलासां कस्मिन् पदे न्ययोजयत् ?
(iii) प्रसृते निशान्धकारे स किम् अचिन्तयत् ?
(iv) अस्माकं किं कर्त्तव्यम् ?
(v) निर्धनः जनः कथं वित्तमुपार्जितवान् ?
(vi) के के देशा: मङ्गलग्रहकक्षं प्राप्तवन्तः ?
उत्तर-(i) वृक्ष अपने छाल, पत्ते, शाखा, मूल, पुष्प, फल,
रस आदि सभी अंगों से प्राणियों का उपकार करते हैं ।
(ii) राजा ने बिलासा को महिला सेनापति पद पर नियोजित किया।
(iii) रात का अन्धकार फैल जाने पर उसने सोचा कि निर्जन प्रदेश में यात्रा करना कल्याणकारी नहीं है।
(iv) हमारा कर्त्तव्य है कि हम पौधों को रोपें ।
(v) निर्धन व्यक्ति ने बहुत अधिक परिश्रम करके धन अर्जित किया।
(vi) अमेरिका, यूरोप संघ, सोवियत रूस और भारत देश ने मंगल ग्रह कक्ष को प्राप्त किया है।
प्रश्न 15. चतस्त्रः सूक्तयः लिखत ये अस्मिन् प्रश्नपत्रे न समागताः ।
उत्तर - (i) गतस्य शोचनं न करणीयम् ।
(ii) आत्मबलं न त्याज्यम् आपत्स्वपि।
(iii) यत्र जीवः तत्र शिवः ।
(iv) चक्षुर्मुसलं काम उलूखलम् ।
प्रश्न 16. स्वपाठ्य पुस्तकात् कौचित् द्वौ श्लोको लिखत
यौ अस्मिन् प्रश्न-पत्रे नागतौ ।
उत्तर - (1) आचार्यत्पादमादते पादं शिष्यः स्वमेधया ।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रम्हचारिभिः ।।
(2) केषाञ्चिदपि वस्तुनां गम्यते सङ्गिना गुण: ।
वैद्यनापितहन्तृणां हस्तेषु क्षुरिका यथा ॥
प्रश्न 17. (अ) प्राचार्यं प्रति शुल्क-क्षमापनार्थं लिखितंऽस्मिन् प्रार्थनापत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्त-पदानां साहाय्येन वृ पूरयत ।
(मञ्जूषा: – अध्ययन-शुल्कं, न्यूनः, मम, एका, शिष्यः,
निवेदयामि, कर्मचारी, सदस्याः, निर्वाहः, महोदयः ।)
सेवायाम्,
प्राचार्य महोदय:,
शास. उच्च. माध्य. विद्यालयः
जशपुरनगरम्, छत्तीसगढ़म् ।
विषय:-शुल्कक्षमापनार्थं प्रार्थनापत्रम्।
महोदय !
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् ..... पिता एकः चतुर्थश्रेणी ...... अस्ति। तस्य मासिक आय: अतीव ....... अस्ति । येन परिवारस्य ...... काठिन्येन भवति। मम परिवारे माता, पिता द्वौ भ्रातरौ ...... भगिनी च इति पञ्च ..... सन्ति । अतः अहं भवन्तं ..... यत् मम ........ क्षमापयतु ।
दिनांङ्क: 07.08.20..
भवत: शिष्यः
सोमनाथः
उत्तर - 1. मम 2. कर्मचारी 3. न्यून 4. निर्वाह 5. एका 6. सदस्य
7. निवेदयामि 8. अध्ययन-शुल्कं,
अथवा,
भवत्या नाम अपर्णा अस्ति । भवति स्वमातुलस्य
परिणयोत्सवे ग्रामं गन्तुमिच्छति । अतः ग्राम गमनार्थम्
अवकाशाय प्राचार्यं प्रति संस्कृतभाषया प्रार्थना पत्रं लिखत।
सेवायाम्,
श्रीमान् प्राचार्यमहोदयः
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः
रायगढ़म्, छत्तीसगढ़म् ।
विषयः – अवकाशस्य हेतोः प्रार्थना पत्रम् ।
मान्यवर !
विनम्र निवेदनम् अस्ति यत् ज्येष्ठमासस्य पञ्चम्यां तिथौ मम मातुलस्य विवाहः सम्पत्स्यते । विवाहतिथेः एकदिन-पूर्वमेव मया तत्र प्राप्तव्यम् ।
अतः 06.03.20.... दिनाङ्कात् 08.03.20... दिनाङ्कपर्यन्तं दिनत्रयस्य अवकाशं प्रदाय अनुगृह्णातु भवान् इति ।
दिनाङ्क: 05.03.20....
भवतः आज्ञाकारिणी शिष्या
नाम: अपर्णा
अपर्णा। कक्षा दशम
शा.उ.मा. विद्यालय रायगढ़म्,
छत्तीसगढ़म् ।
(ब) अधोलिखिते अपठितांश पठित्वा निर्देशानुसारेण
संस्कृत भाषया उत्तरत-
• जनानां लोकानां वा तन्त्र शासनं जनतन्त्रं वा कथ्यते ।
• लोकतन्त्रे जनानां कल्याणम् एवं शासनस्य प्रमुखं कार्यं मन्यते । अत्र प्रत्येकस्य जनस्य एव महत्त्वम् । भाषणे लेखने च अत्र पूर्णं स्वातन्त्र्य् भवति । व्यवहारे केचन दोषाः अपि दृश्यन्ते । एतेषां दोषाणां दूरीकरणम् अनिवार्यम् । एतदर्थं सर्वेभ्यः शिक्षा अनिवार्या । शिक्षां विना लोकतन्त्रं सुरक्षितं न भवति ।
प्रश्नाः - 1. एकपदेन उत्तरत-
(i) लोकतन्त्रे केषां कल्याणं शासनस्य प्रमुखं कार्यं भवति ?
उत्तर - जनानां
(ii) लोकतन्त्रे दोषान् दूरीकर्तुं किम् अनिवार्यम् अस्ति?
उत्तर - शिक्षा
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) लोकतन्त्रे कस्य महत्त्वं प्रमुखम् ?
उत्तरः – लोकतन्त्रे प्रत्येकस्य जनस्य महत्त्वं प्रमुखम् ।
(ii) कां विना लोकतन्त्रं सुरक्षितं न भवति ?
उत्तरः - शिक्षां विना लोकतन्त्रं सुरक्षितं न भवति ।
(iii) गद्यांशस्य सारांशं कुरुत।
उत्तर - सारांश - ‘लोकतन्त्रं जनानामेव तन्त्रमस्ति ।
जनकल्याणं शासनस्य प्रमुखकार्यम् । शिक्षा लोकतन्त्र संरक्षति ।'
3. यथानिर्देशम् उत्तरत-
(i) ‘प्रमुखं कार्यम्' इति पदयोः विशेषणपदं किम् ?
उत्तर - प्रमुखम इति
(ii) 'जनानां शासनं जनतन्त्र कथ्यते' इति वाक्ये क्रियापदं किम् ?
उत्तर - काठ्यते इति
(iii) ‘जनतन्त्रम्' इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
उत्तर - लोकतंत्र इति
(iv) ‘गुणानाम्' इति पदस्य किं विलोमपदम् अस्मिन् गद्यांशे प्रयुक्तम
उत्तर - दोषणाम इति
(v) गद्यांशस्य उपयुक्तं शीर्षकं लिखत ।
उत्तर लोकतंत्रम इति
प्रश्न 18. अधोलिखित एकस्मिन् विषये संस्कृतभाषायां
द्वादशवाक्येषु निबन्ध रचनां लिखत-
(i) महाकविः कालिदासः, (iii) मम् प्रदेश: (छत्तीसगढ़),
(iii) पर्यावरणम्, (iv) सदाचारः
(ii) महाकवि कालिदासः (प्रश्न बैंक )
(1) महाकविकालिदासस्य नाम अस्मिन् जगति को न जानाति ।
(2) इंग्लैण्डवासिनः तं शेक्सपीयर तुल्यं कथयन्ति।
(3) कालिदासः विश्वस्य श्रेष्ठतमः कविः आसीत्।
(4) स: कविकुलगुरुः कथ्यते ।
(5) सः महाराजस्य विक्रमादित्यस्य नवरत्नेषु एकः आसीत् ।
(6) अस्य विवाहः विद्योत्तमा नाम राजकन्यया सह अभवत्।
(7) कालिदासेन रचिताः सप्तग्रन्थाः प्रसिद्धाः।
(8) रघुवंशं कुमारसंभवं च द्वे महाकाव्ये स्तः।
(9) त्रीणि नाटकानि मालविकाग्निमित्रम् विक्रमोर्वशीयम्
अभिज्ञानशाकुन्तलञ्च सन्ति।
(10) द्वे खण्डकाव्येऽपि स्त: ऋतुसंहारं मेघदूतम् च।
(11) शकुन्तलानाटकम् अनेकासु भाषासु अनूदितम्।
0 Comments